Témoignages

Modèl franssé l'apré balade bann maoré konm la balade anou

Justin — 2026-07-17T20:07:00Z

Mézami na pwin lontan mwin té apré rogard bann nouvèl lafrik… La politik biensir, la pé, la guèr, lékonomi é mwin la antann in konvèrssassion rant bann moune lé klassé dann lo réyon ékspèr é zot téi di lo modèl franssé lé mwinss éfikass ké lo modèl anglé é zot téi signal, késtyonn dévlopman, bann zansien koloni La franss lé mwins avanssé ké bann zanssien koloni La GB.

Dann mon kèr mwin téi di : « Nou lé an plin d'dan é ni koné in sistèm kan li lé pa éfikass é issi La Rényon nou lé dann sak i apèl lo modèl franssé… Mi diré plito lo modèl néokolonyal franssé : in modèl administratif, in modèl o sèrvis in minorité, in modèl i tourn lo do avèk lo dévlopman pou inn rézon politik d'apré mwin… I fo pa lèss léspoir lansiene koloni li pé ansort ali avèk son prop popilassion, son prop rossours, son prop mazinassion é son kapassité.

Souvan défoi mi di dann mon kèr, ni pé ansort anou mé lo gro frin sé lo sistèm franssé néokolonyal avèk son bann vizé politik. Ni pé anparl sa in zour mé mi shanj ar pa d'avi : si nou lé an rotar dann nout dévlopman sé pars lo gouvèrnman la pa vouli é i vé pa ankor zordi réform son manyèr voir é son manyèr fèr.

Dsu lé zantrofète, tazantan mi rogard télé Mayotte é mi kroi antann lo mèm son, lo mèm kozé ké ni antann La Rénion dopi dé zané é dé zané.. Pou mwin zot ossi lé pri dann insistèm lé pa éfikass épi lé roganizé pou pa ète éfikass é bann dirijan franssé i koné bien kèl koté i sa blok azot. Si tèlman zot i sava pa konète lo dévlopman zot ossi. A bon anandèr salu !

Justin

La mizèr shé nou, sa lé pi tolérab in n'afèr konmsa !

Justin — 2026-07-16T20:06:00Z

Mézami nou lé dsi in téritoir franssé. Nou lé bonpé d'moune kant mèm é si ni azout èk sa nout bann frèr é sèr bann téritoir l'outre-mèr sa i gomante ankor lo ta. Dizon nou lé plizyèr santène milyé d'pèrsone é an parmi néna dé mil é dé san pov mèm mizèr.

Poitan kan i fé i rényon lo G7 La Franss lé la é sa i vé dir li fé parti bann sète péi pli rish é pli dévlopé dsi la tèr. La franss i koz égal-égal avèk bann gran péi — lo prézidan i zoué ziska la pongn avèk prézidan l'Amérik. Li amontr son misk, li amontr son l'armé, son bann gran lékol, son bann linvanssion.. Toussa lé bien zoli.

Mé kossa li fé avèk son bann pov kissoi sak i viv dann légzagone-in drol de nomm pou in péi, mé sé la zéografi k'i désside de sa-sansa dann bann péi l'outre-mèr pou mwin ziska zordi bannpéi la mank zot dévlopman. Konmsi l'avé mète azot ékspré dann la dépandanss. I di poitan lo droi o dévlopman sa sé in n'afèr rokoni mé zapé ziska zordi.

Pou mwin sa sé in déssizion politik, inn manyèr amontr anou épi lé zot ké san La franss ni kont pou arien. Toussèl nou lé mor mèm si in minorité i viv bien é in majorité i manj lo réstan… é ni kontant anou dsa mèm si ni tienbo pa kont bann rézolission l'onu. Pars l'onu i domann la kominoté internassyonal siprime la povrété é favoriz lo dévlopman.

Mazine in pé si bann gran z'ansien konm Lépèrvanche, konm Raymond vergès, Cézaire épi d'ot, la ou zot i lé, zot i rann azot kont kossa La franss la fé avèk la départmantalizassion. Mi panss lé possib zot i rogrètré in n'afèr konmsa alé oir zot l'avé bon zintanssion épi bon projé pou zot péi.

Lé vré néna problèm pou réglé é zot lé inportan mé la pa pou sa i fo trète bann pov konm lo dèrnyé rou d'la sharète, konm kantité néglizab. Sa lé pi tolérab la mizèr dann bann téritoir l'outre — mèr. Kanssa i fé in plan pou règ problèm-la. In problèm kapital kant mèm !

A bon antandèr salu !

Justin

Lo dérègloman klimatik : akoz so blakaout dsi lo travaye Paul Vergès ?

Justin — 2026-07-15T20:09:00Z

Mézami mwin la konète La Franss dann bann zané 1955-1956 é mi pe dir azot dann tan-la té in drol pèryod késtyonn tanpératir : kan la fé fré la pa féfré pou zoué é kan la fé sho la pa fé sho pou zoué. Mwin té laba dann Montpellier é mi pe dir azot pou mwin pti yab Boi-d'Nèf-Sin-Dni ébin mwin la gouté.

Mon famiye la parti dann sud pars laba, nou téi kroi lo klima té pliss méyèr ké lé zot koté. Dann livèr la fé moinss vin dogré é dann lété tèrmomète té bon pou ésplozé avèk trant sink dogré é mèm myé ébin sa la étone amwin pou vréman ékfoi. Mwin k'lavé aprann la Franss sé in klima tanpéré.

Dann tan-la demoune laba téi di sa sé in n'afèr éksépssyonèl é nou la panss nou l'avé solman shoizi in mové pèryode pou alé bate in karé laba. Mé wala éksépssyonèl oui, mé apréssa bann pèryode éksépssyonèl la anshéné.

Na dé troi somenn in zanfan i travaye laba dann la franss la di amwin dann téléfone, dann son kaz an zourné té i fé 35 dogré mé déor sé karant-de degré konmsi toudinkou la Franss la zète son lank dann dézèr Sahara. Mé sète foi si i koné kossa i lé é par la fote de ki : i apèl sa dérègloman klimatik é sa i parvien in bonpé par travaye demoune.

Souvan défoi travaye demoune sa i anrishi bann rish é zot rishèss i konte an milyon é an milyar. Biensir i di travaye bann pti kolon ossi i dérèg lo klima mé i fo bien romarké bann pti kolon i désside pa par zot mèm sak zot i fé é sak i désside ébin zot i fé fortine é pou lo klima sa i kont an kantité d'gaz karbonik épi d'ote gaz a léfé d'sère avèk lo dérègloman klimatik a la klé é in bann mové konsékanss i sava ansanm.

A ! Biensir in pé i di zot téi koné pa mé issi La Rényon nou na pwin zéskiz pars shé nou l'avé in gran bononm i apèl Paul Vergès é Paul téi porézuide l'onerc é li la fé shak abné pandan onz an avèk son linstitu in rapor konplé dsi lo dérègloman klimatik… Mé kékshoz inkroiyab bann média sirtou bann gran média la pa trouv in tan pou invite ali pou li ésplik le moune kossa l'avé dann son bann rapor.

In gran konplissité avèk bann zaktèr-koupab lo dérègloma mé nou va an roparl de sa. Astèr ke Paul lé mor dopi dizan, pétète i pé trouv in tan pou anparlé.

A bon antandèr salu !

Justin

« Amontr, amontré, amontrèr, amontrèz »

Justin — 2026-07-15T20:08:00Z

Amontr amwin in kou son figuir !- fé oir amwin son figuir-amontr amwin so térèr-la !-fé oir amwin so térèr-la — amontr amwin koz kréol ! — aprann amwin koz kréol pars sé la lang lo pèp la fé.

Pti zanfan i amontr lo pwin son momon : lèr-la ni parl in bourjon fouzèr.sa in dovine-dovinaye sa… Zanfan dann pagn i amontr pa arien gramoune… Bann pti zanfan i aprannn pa arien gramoune.

Konm zot i oi néna plizyèr sanss lo kozman amontr é sirman sé kékshoz zot i koné déza, zot bann zékspèr la lang kréol dann témoignages pars avèk nout zoinal zot konm mwin, nou la gingn bon zamontrèr donk bann bon proféssèr.

Mi arète tèr-la épi mi domann azot fé travaye zot tète la dsi ; ni retrouv pli dvan, sipétadyé.

Justin

Bann Mikéa, in pèp Madégaskar k'i boir pa d'lo

Justin — 2026-07-14T20:08:00Z

Mézami, zot i koné bien késtyonn lo, nout péi lé in pé pli avantazé ké d'ot é nout problèm, pou l'instan i vien par bann zérèr bann zinstitission i fé dopi lontan — néna bon zartik la dsi dann nout zoinal, donk a lir sèryèzman pars nout zoinal konm nout parti i anparl sa souvan.

Konm zordi sé dimansh é konm i prépar zoinal lindi, mi pouré di mon de mo dsi la késtyonn d'lo, mé pou linstan mi vé anparl in ka t'apar, in pèp i viv laba Madégaskar, i apèl lo pèp la foré sansa ankor bann mikéa é banna i ansèrv pa d'lo. Pou kossa ? Sirman in mistère, sansa in léritaz zot listoir mi koné pa.

Antouléka banna i viv dann in foré épi zot i pratik la shass épi konm i di i ramass in pé tout-sa sé la keyète é zot i manz in kalité rassine — in zann d'kanbar — ignam — é zot la pa bézoin d'lo ziska zordi. Zot i rode pa non pli delo dann ravine. Lo nom lo kanbar sé lo babou é kan zot i manz sa zot la pa bézoin boir d'lo. Zot médikaman zot i trouv sa dann bann plant la foré i transmète sa zénérassion an zénérassion.

I paré Thalassa la fé in l'émission dsi bann pèp-la pou sèye konprann lo mistèr. Mwin la pankor vi lo lémission mé i doizète intéréssan… Mé pé s'fèr plito ké fé zémission dsi zot noré té pli préférab lèss azot in kar d'èr d'pé. Lèss azot viv zot vi trankilman.

Alé ! Mézami si sa i intérèss azot zot i pé pran konéssans mé sirésèrtin k'sa i sèrv ar pan ou pou sirviv. Antoulékz sé sak mi kroi. A bon antandèr salu !

Justin

« Anbrouye-Anbrouyé »

Justin — 2026-07-12T20:06:00Z

Na dé fwa la loi li-mèm i anbrouye aou avèk in mitrayaz késtyon konmsa wi rokoné ou la fé kékshoz ou la pa fé. Demoune i di sa souvan konm pou proklam zot lé pou arien dann in n'afèr loush.

Antouléka, anbrouye-anbrouyé sé in sityassion pou dir ou lé pa klèr avèk ou mèm, osinonsa out rol lé pa klèr dann in n'afèr ‘loi.

Dann diksyonèr Alain Armand i parl in kozman lo fonnkézèr Albany i parl demoune apré rogard zot figuir dan la mèr é i konstat zot limaz lé in pé anbrouyé-brouyé ? Par lo pti mouvman la mèr.

Dann franssé popilèr i di : « Arète rode amwin zanbrouye » donk arète mète amwin dann in sityassion anbrouyé mi koné pa si mi sava bien ansrt amwin ladan.

Alé ! mi arète la pou l'instan é ni retrouv pli dvan sipétadyé.

Justin

Dann tan-la lété lo tan lo gran fénoir kiltirèl !

Justin — 2026-07-10T20:09:00Z

Mézami si mi di azot lo tan lontan lété lo tan in gro fénoir la konéssans, sirésèrtin zot va dir amwin nou bann kominiss, bann zotonomiss ni kroi vréman sé nou k'la bate in pé lo fénoir téi rokouv nout péi dann tan-la pou aport in pé lalimyèr.

O fon, pétète zot i panss sé lékol ofissyèl la amenn otomatikman la konéssans dann nout départman 974, mé mi diré zot néna rézon épi zot na tor an mèm tan. Pou kossa mi di sa ?

A ! biensir pars kan lékol la dévlop issi La Rényon, lo program lékol, épi kolèj, épi lissé épizapré linivèrssité téi baz dsi bann program ofissyél é d'inn sèrtène fasson l'aporte issi kékshoz i pé apèl la konéssans ofissyèl-inn form la konéssans kant mèm..

Mé i fo pa ni gnor pandan in gran boute tan téi parl pa listoir La Rényon konmsi nout péi l'avé pwin listoir. Ni pé dir ossi lékol ofissyèl dann tan mi di azot téi parl pa bann pèryode inportan konm lésklavaz épi langazism épi lo kolonyalism é tout son bann zaspé.

Pou sak la pa viv dann la pèryode é i koné arienk la pèryod koméla zot i pé mazine sé lékol la Répiblik la pèrmète anou d'rouv in zyé dsi la konéssans nout péi mé malorozman sé pa lo ka, pars an vérité sak ni apèl listoir nout péi sé lo rézilta d'in gran konba la dir plizyèr dizène z'ané rant lékol ofissyél é lakssion bann militan rényoné.

Mé ni pé anparlé si zot i vé. A bon antandèr salu !

Justin

« Abime-Abimé »

Justin — 2026-07-10T20:08:00Z

Mézami, néna bonpé d'moune i kontinyé koz kréol issi La Rényon. Mé néna déssèrtin mo, konm déssèrtin lékspréssion i arsanm demoune i ansèrv mwins. Mi di sa konmsa san kontrol, san sondaz pou konète si sak mi di lé vré pou vréman mé dizon lé vré.

Sa lé normal, in lang sé in n'afèr bien an vi, donk li modifyé avèk lo tan mé mi pé dir azot, tan jenn lo mo mwin la mark an-o la demoune téi ansèrv souvan é dann plizyèr sanss

Par égzanp i pé di : Avèk la plui flèr i abime. Lèss pa manzé dsi la tab dann tan la shalèr pars lé riskab abimé. Siklone Jenny la abime bann kaz vèye pa koman. Afors li ravaz demoune in zour déssèrtin la antour ali é l'abime son portré an sortan d'bal. Avèk lo gro plui, frui lé abimé.

Mi arète la sinploman pou dir azot abime-abimé sa bann mo a pa obliye ansèrvir. Amwinss ké zot i trouv in mo pou dir la mèm shoz é pliss dann l'èr di tan. Amwinss d'in lévolission dé shoz nou lé pa mète. i

Ni artrouvn pli dvan sipétadyé.

Justin

Kék pti mo pou sak i lir bann mo kréol dann Témoignages

Justin — 2026-07-09T20:09:00Z

Mézami dopi vintéin n'an mi ékri bann kozman « oté » dann zoinal Témoignages é l'ariv amwin rarman a manké — mé l'ariv amwin konm l'ariv sirman d'ote kamarad la ékrir bann kozman-la avan mwin.L'ariv anou d'sote-sote in pé tazantan : lo mwinss possib mé l'ariv kant mèm in pé.

n zour, mi rapèl mwin la anparl azot lo krintiv mwin néna dovan la fèye blansh kan mwin néna in kronik pou fé pou lo lannmin é bann zidé épi bann fraz é bann mo i rèss koinssé dann stilo sansa zordi i diré dann klavyé lordinatèr.

« Oté » konm zot i koné sé in biyé avèk in réflékssion dsi nout péi, dsi bann pèp dsi la tèr, dsi la mizèr d'moune épi dsi lo vilin manyèr bann zésploitèr, épi bann zopréssèr, dsi sak ni yèm épi dsi sak i yèm pa. Avan mwin, lété déza konmsa é apré mwin mi panss sar konmsa galman…

… avèk kékshoz spéssyal, lo bann biyé lé ékri dann la lang kréol rényoné — la lang nout pèp la fé dopi la komanss péplé dann La Rényon. I di souvan la alang sé promyé manifèstassion lo jéni d'in pèp. Finalman bann pèplé jényal é lo pèp rényoné li ossi li lé jényal.

Alé ! Mi rokomanss zordi é mi éspèr mwin sar prézan toulézour nout zoinal va sorti. Mi domann azot éskiz pou bann zour zot la pass san Justin é si sa téi done azot ossi lidé d'fé konm li, pran son plass ; apré tou zot lé ossi kapab ké li, akoz zot ossi zot i ékriré pa ?

A bon antandèr salu !

Justin

« Moune-la té aranjé sa ! »

Justin — 2026-07-09T20:08:00Z

Si mi lir dann diksyonèr Alain Ami apèrssoi, aranz, sansa aranzé sa néna plizyèr sanss : w ipé z'ète arnazé par léspri, wi pé aranz out kaz, si wi bataye out ladvèrsèr lé riskab aranz out portré, in maryaz i pé ète aranjé épi néna ankor d'ote sanss zot i koné é mwin mi pans spa l'èr ki lé.

In gayar kozman Axel Gauvin dann i roman li la ékri-kartyé troi lète si mi tronp pa !-« El la fé toussala konm san konprann, konmsi té pa èl i désside, konmsi sorssyé l'avé aranj aèl. »… In ote kozman sully andoche i di : « Wi sar oir lo boug pou aranj l'afèr, li rokoné pa ou, ou lé dan la m.. »

Mi arète tèrla é mi invite azot romète an mars zot mémoire pou panss toussa bann mo épi kozman ni yèm bien.. Ni artrouv pli dvan, sipétadyé !

Justin