Quand le communisme chinois séduit l’Américain
13 juin, parLe monde a changé
Kri ké kraké, sat i kré fé pété
4 zwiyé 2008

Zordi, nou kontinié nout voiyaz o Zantiy. Sèt foi, nou vizit in kou la Martinik. In pèp kréol nana zarlor po amont anou, anparmi nana le gran Césaire la kit anou la poin lontan. Son listoir i fé lèr i resanm listoir la Gwadloup. Soman alé pa kri for partou...
I di nana lontan, dann zanviron l’an 180, navé rienk in pèp téi viv an Martinik. Banna téi apèl bann Saladoïdes. Apré zot, bann Arawaks l’ariv par-là l’an 300. soman, kom an Gwadloup, bann Karaïb, in pèp téi èm la gèr, la tié tout. Parlfèt, i rakont, an l’an 800 téi rèss rienk bann karaïb.
An 1502, Christophe Colomb i débark an Martinik. Li désid done le non “Madidina”. Sa i vé dir lil o flër. Ziska 1626, Lil Martinik i rèss dan la min bann Karaïb, soman kan Richelieu i fé énèt la Konpani de zinn d’Amérik, li anvoy Liénard de l’Olive épi Belain d’Esnambuc. Zot i komanss mont la koloni. Tilanp tilanp, karaïb i disparèt.
An 1650, in moun i port du parquet i ashèt lil Martinik, soman listoir i fé k’an 1674, Louis XIV lé roi, la Martinik lé kolé ansanm la kourone de Franss. I tard pa lesklavaz i komans son ravaz.
An 1685, Colbert i ékri le Code Noir. Sa i védir aou, navé in loi po-k lesklavaz i roul for, san mayaz. Kom La Rénion, La Martinik i tonm in koup de tan dann la min bann zanglé.
An 1763, li ardevien Fransé, soman lil la Martinik i retonm po bann zanglé an 1802.
An 1815, La Martinik i remarsh ansanm la Frans. Tout la bann i koné.
An 1848, La Martinik i aboli lesklavaz. Ala in pé po listoir.
Kréol son lang
Bann Martiniké i koz kréol. Ashèv dir kréol sé in lang métisé, in lang la jamé pè mélanzé. Kréol i tonm in lang i viv, i bouz, i fagot le mo. Parlfèt, kan bann zesklav téi sort Lafrik l’ariv an martinik, banna té séparé, porézon bann mèt lavé pèr banna téi révolt. Aforss, bann mo fransé la kol dann vokabïlèr afrikin, é osi amérindien. Banna la fénèt in lang po konprann azot. Bann espésialis i di la lang kréol la énèt ansanm la kolonizasion. Alé di, sé in mal po in bien. Sarko la di nana in joli koté dann la kolonizasion !
Oté, san kass lé kui, kréol sé in lang lé pa mizèr. An Martinik, kisoi blan, noir, hindou, tout la bann i koz kréol. Eski vé dir tout la bann i voi son kalité ? Sirman, nana ankor i panss kréol na poin la jolièss la lang fransé. Oubiensa, naki panss po rant an gran dan la sosiété, lé oblizé nior zot lang gromoman, po koz rienk an lang nasional. La pa vré ousala. Kréol, sé in lang po amont nout fierté kréol, po mèt anlèr nout lidantité, nout kréolité. Dawar bann martiniké lé pliss fier ke nou, alor !
Nou émé Césaire
Kisa i pé koz dési La Martinik, san rakont listoir gran boug-là, sat i tonm le papa tout bann martiniké, tout la nasion fransé, po tout bann kréol si la tèr ? Souvandéfoi, nou bït si in moun la ont son pasé, i nior son listoir, akoz son bann zansèt té zesklav. Koman èt fièr in listoir zesklav, in listoir margoz, in pasé Nèg ? Aimé Césaire i vienn kit anou. Lèr té fine vié. Boug-là lavé amèn in vi ranpli d-batay po son péi, po la rekonésanss in noir.
Aimé Fernand David Césaire la énèt le 26 juin 1913 a Basse Pointe. Son fami lé gran, li viv anparmi sèt zanfan. Son papa lé franksionèr, son moman i vann koutir. Son granpèr té le premié mètlékol noir, é son granmèr téi koné lir, ékrir. Sé dan in fami nana la konsianss son listoir kë Aimé Césaire i viv. Li vienbou pouss son zétïd, aprann lékol. Sé in gran lékrivin. “Cahier d’un retour au pays natal” la komanss égiz nout konsianss, dépi 1939. Té ziss avan la dézièm gèr mondial. Soman kalkïl pa, li té rienk in lartiss, lespri vavangèr. Aimé Césaire téi èm la politik, dabor èk la PCF, aprésa in parti pri pli pré son péi. An 1945, kan lèr l’arivé po kozé dési nout destin, Aimé Césaire la fé énèt lidé la départmntalizasion èk bann Lepervenche, Raymond Vergès tousala. Brèf, nou nana tèlman lamitié rant nout dë ti zil kréol. Nout listoir lé komsi lé dë frèr. Soman inn i viv dann loséan indien, l’ot la préfèr in ot mèr po li.
Bbj
Le monde a changé
Mézami dopi in boute tan mi parl la mizèr dann nout péi é pou kossa mi kroi pa kan v’ariv l’ané 2030 nou sar fini konbate so gran fléo i pèz dsi n (…)
In kozman pou la rout
Conclusion des négociations entre l’Union européenne et les pays voisins de La Réunion
Jusqu’à quand les territoires de l’océan Indien devront-ils se contenter d’ajustements à la marge alors que les secousses de la polycrise mondiale (…)
APE UE-Afoa : Après la clôture des négociations entre l’UE et les pays voisins
Au lieu de reproduire la France, les Réunionnais devraient s’inspirer de Madagascar
Retour sur le séminaire organisé par la Section PCR de Saint-Denis
Conséquence de la crise et de la pénurie de logements sociaux
Condoléances du Parti Communiste Réunionnais
Face aux difficultés de trésorerie à cause des retards de paiement
À la veille de la manifestation organisée par des élus devant la préfecture