Mi sort lir dann diksyonèr, in moun analfabète, sa i vé dir in moun li koné pa lir é i koné pa ékrir. Dann l’ansien grèk, té i vé dir lo moun i koné ni A, ni B. In moun ilétré, li osi, li koné pa lir, li koné pa ékrir, mé koméla sa i vé dir li gingn pa lir in tèks sinp épi li gingn pa, konm i di, réstityé lo tèks. L’èr-la mi sèy konprann koman i ariv klas in moun an parmi bann moun ilétré, sansa anparmi demoun lé pa ilétré... dan la lang fransé bien antandi, pars isi La Rényon, si ou lé ilétré, ou lé ilétré dan la lang fransé, é si ou lé pa ilétré, sé dann la lang fransé galman. Dann nout sosyété, i èm bien klas demoun, é si possib klas an dé kalité : sak na lo pourkoi é sak na poin, bon moun épi mové moun... konm di lo kont, sak i kroi la sosyété i diviz an dé, é sak i kroi pa. Dési la késtyonn lir épi ékrir, lé parèy : na sak i koné é sak i koné pa, sak lé létré é sak lé pa.
Astèr, anon oir kosa, d’apré moin, i éspas dann la tèt in moun kan l’apré tèst ali. Promyé ka, lo moun lé frankofone donk frankokoz, frankopans, frankokonpran. Si li lé létré, li lir in tèks sinp, é li konpran tèks-la. Sa i vé dir, dési disk dir son mémoir, lo bann souvnir lo tèks li la antann sansa li la lir lé gravé, mèm si lé parpiyé. Sa i vé dir galman, li na la klé pou armète tousa an ord, pou li arfé lo tèks, a popré korèk. L’èr-la, si li lé frankoékrivèr, li ékri son n’afèr a popré konm k’i fo, é mi sipoz, sak i fé dépouyaz son tèks i déside mète ali an parmi bann moun lé létré. An kontrèr, si li lé ilétré, dabor inn, li konpran pa konm k’i fo sak li lir, sansa sak li antann lir, mèm si lé sinp, mèm si li nyabou déshif in pé lo bann mo é si li konpran in pé vagman. Kan li la fini — si li nyabou ariv la finisyon ! —, dési son disk dir nana in kalité dézord, lé inposib pou li tir in tèks in pé korèk. Astèr-la, lo boug i fé l’analiz son tèks, i klas ali an parmi bann "z’ane baté", bann z’ilétré... mèm si li sé in démèrdèr dan la vi.
Tout fason, sak la sosyété i vé sé trouv son dé kalité d’moun. Tanpi pou la soufrans, tanpi pou l’abèsman, tanpi pou l’imiliasyon. Pars dann nout sosyété, lo moun i koné pa lir é i koné pa ékrir li soufèr bonpé, li san li lé abésé, li san li lé imilyé. A par k’sa, pèrsone lé pa résponsab, pèrsone lé pa koupab, épi, fransh vérité, sa i anpèsh pa la tèr tourné.

NB : Pou la komodité, mi apèl "létré" in moun lé pa "ilétré", mé mi lès azot kas zot koko la-dsi. Pars lé dir di tout dann in modékri, épi si mi di, zot va konète.

(La pankor fini)

Justin