Le sens des responsabilités
10 juin, parNote de la Rédaction au sujet d’une tribune intitulée « Nommer le privilège zorey pour construire l’égalité à La Réunion »
60ème anniversaire de la Départementalisation
10 février 2006

Elio Joseph Gossard lé né lo 2 oktob 1933. Lo 19 mars 1946, li lété dan son trézièm ané. Li konsidèr ali konm in zanfan la départmantalizasion. Li rakont.
BBJ : J. E. Gossard, ou rapèl kan la départmantalizasion l’arivé ?
- J. E. :Bin, oui ! Kan la départmantalizasion l’arivé, moin navé prèske 13 z’an. Avan té la koloni. Toulmonn té travay pou gromisié, bann groblan. Dan Lèss, té bann Kerveguen, Morguin, Barau, tout bann groblan kwé. Mon papa té travay la Sucrerie coloniale, soman li té pri dann kolonaz, minm apré la départmantalizasion fo dir. La Sucrerie coloniale, té konm in lazanss fonsié, épisa inn bank. Papa, té gingn son boushé manzé, aforstan son raz sirtou. Li navé bèf, koshon, kanar an kantité. Li téi okip apré son travay, épisa nou té dann labitasion po viv, po manzé, nou téi plant nout brèd, piman, zépiss, mayi, manioc, tousala. Té pov, mé té pa vréman la mizèr. Moin lé ankor vivan.
Ou la parti lékol ?
- Té pa fasil alé lékol lontan. Parlfèt, pa tout zanfan té profit alé lékol, kinm in ti gine. Pou dir azot, moin la rant lékol shé bann sèr, apré moin navé 7 t’an kan l’anvoy amoin lékol piblik. Moin la gingn Guy Azénor konm mèt-lékol. Demoun té kri ali Guyto. Moin la pa parti loin lékol. Moin la kit lékol an CM2. Po lépok té déza bien, mi koné lir, ékrir. I falé moin téi par travayé, pou èd papa songn la famiy. Moin té lo promié zanfan. L’anvoy amoin travay.
(ndlr : li navé di z’an kan li la komans travayé la tèr, épisa afors travay li la niabou rant travay la méri konm shofèr kamion)
- J. E. i kontini... Ou di amoin koz dési la départmantalizasion. Nana po dir, in ! É la pa moin sirman lo mié plasé po rakont zistoir là. Sé Granmoun Vergès, Raymond Vergès, èk Lepervanche é Césaire la batay pouk n’i gingn sa. La droit i di sé zot la fé sa ! Dizon lontan téi apèl - si mi rapèl - RPF aprésa MRP ou vis versa. Mé té la droit, mon zanfan. Zot i di sé zot la fé. Kit azot dir. Mé sé Raymond Vergès, Lepervanche èk Aimé Césaire la fé sa pou nou. Ek lo pèp dérièr, sak té pov, sak lavé konpri oukilé lévolision. Oté ! la mèt demoun an prizon pou pa-k i vot sa. Soman kan la fé lo référindom, lo pèp la vot pour.
"Moin la grandi dann la départmantalizasion"
Zordi, la droit - sak la pa fé rien - i di sé zot la fé, aléwar sé lo kontrèr. Sé nou la fé sa, èk granmoun Vergès. Moin la grandi dann la départmantalizasion, moin la vi kan la kalbit la koloni. Moin té p’ti, mé moin la vi lo vot. Episa, zordi, mi voi la shanzman. Té in bon zafèr. Té dabor in traka, porézon navé bonpé zafèr an poundiak pou aranzé, pou amélioré. Mé nou la niabou, "ti lanp ti lanp gran bobès", konm granmoun téi di lontan.
La départmantalizasion ? Sété in gran viktoir. Tout sat la voté pour, la sort dann shemin, konm bann zèsklav dawar kan-k la anons labolision. Amoin ansanm... mi rapèl, zour-là, navé bann diskour èk Raymond Vergès é Lepervanche. Sé in gran dat, i dévré sélébré toulézan.
Koman ou la vi lévolision apré 1946 ? Apré la départmantalizasion ?
- Lo dévlopman l’arivé apré. Sa lé sir. É lo pèp la komanss vréman manzé, apré 1946. navé ankor la mizèr. Mé té pa sa la mizèr, apré 1946. Nou la viv la présion politik. Sa té dir. Mé pou lévolision nout péi, oui navé in diférans. Nou konésé ousa nou té mèt nou pié. Episa, navé Raymond Vergès la batay, la batay oui, po nou gingn légalité. É la batay la pokor fini. Marmay nana ankor po kraz banane po èt égal mèm èk La Franss.
Mi koz granmoun Vergès, sa té in boug pou La Rényon. Sa la èd anou. Mé lavé dan la tèt. Té in gran bononm. Li la fé plizir fonksion déta. Li navé tout sort kalité bagaz, mèdsin, ambasadèr, dirèktèr la santé La rényon, mèr Salazi, dizon in ta d-zafèr. É par son fonksion, li la èd anou, li la okip bann rényoné, bann plantèr, bann travayèr. Moin la vi tousala. Moin la vi Raymond Vergès, moin la antann ali kozé, minm Paul Vergès, épisa Laurent. Sa navé la rass, sa. Té moin sink té batt Virapoullé.
Ou di apré 1946, navé ankor la présion politik dési bann kominis ?
- Bin, mon zanfan, sé là la komansé. Nou lé dévni kominis an 1959, kan Paul Vergès la kréé lo parti. Té in parti la liberté, po défann lo pèp, bann travayèr. Sé gras ali nou la gingn in ti gine la liberté, dayèr. Aprésa, té falé atann François Mitterrand rantr prézidan, po-k i évoli vréman an liberté. É a vré dir, mi demann amoin si sé sa la Liberté. Mé kan la loi la rant an aplikasion lo 19 mars 1946, Pou dir aou, nou la komanss Viv an liberté. Oui, nou lé dévni in départman fransé, mé La rényon t’anou sa. Parss avan, dan la koloni, sak té pov, té pov, sak té noir, té noir, "yab aou, kaf, malbar" la di Danyèl, lé vré sa. Navé poin légalité demoun. Parkont, sak té rish, té rish povréman. Lé sinp.
Avan, kan ou lavé in kaz an béton, out portmoné té pa fayfay, té plin. Nou té viv dann bann kaz an tol, an pay. Tout té travay la tèr. Aprésa, bann marmay tout famiy la komans évolié povréman. Lékol la komanss èt obligatoir. La okip la santé, èk fèy lo soin. Larzan la rantré osi po dévlop nout péi. Di-moin, té pli fasil apré 1946 o nivo politik dévlopman. Nou navé nout dépité, nout sénatèr. Apré, défoi li té pa pou lo pèp. Mé la niabou fèr ansanm.
- J. E. i kontini... Mé nou parl présion politik, la, lé vré. Mon Bopèr la koni sa, Granmoun Louis Dalleau (1906-1979). Mé mounoir, in zour banna - la droit èk Moreau - té voulé désann Paniandy po bril son kaz. Mounoir, rèzman zot la rèss anlèr. Granmoun Louis té koné lo zafèr, té atann azot anba, bien préparé. Rèzman Moreau la pa désann, sinon li té dor tèrla. Granmoun Louis té di : "moin lé lib zordi, la pa parss mon sintir lé rouz, banna va komann mon santiman".
Mé sé sirtou kan navé Péro-Pradié èk Débré, la té la mizèr. La nou la gingn lokou. Bann fonksionèr té exilé. Ek lordonanss Débré, lavé roganiz la déportasion bann kominis, bann rouz. Oté ! kan Débré l’ariv La Rényon, là nou la pass mové kar d’èr. Demoun téi vot pou li, mé fo dir, demoun-là navé la mèrd dan la tèt po vot po in boug konmsa. Ali minm la déport bann kominis, mé bann zanfan osi. Aprésa, i amont ali la télé, demoun i vant son mérit. Non, non, demoun nana la mèrd dan la tèt, oui.
Propos recueillis par BBJ
Note de la Rédaction au sujet d’une tribune intitulée « Nommer le privilège zorey pour construire l’égalité à La Réunion »
APE entre l’UE et tous les pays voisins incluant les services
Mézam étan marmaye mi rapèl l’avé plin liv la kaz é an parmi l’avé inn dsi bann zoizo, gayar vèye pa koman é dann liv-la ilistré in zoli fasson (…)
In kozman pou la rout
Face à l’onde de choc qui traverse le système judiciaire français et secoue la conscience nationale dans ce pays, l’heure n’est plus aux postures (…)
180 litres d’eau potable par jour par personne : droit dans le mur
Au lieu de reproduire la France, les Réunionnais devraient s’inspirer de Madagascar
Retour sur le séminaire organisé par la Section PCR de Saint-Denis
Conséquence de la crise et de la pénurie de logements sociaux
Condoléances du Parti Communiste Réunionnais
Face aux difficultés de trésorerie à cause des retards de paiement
À la veille de la manifestation organisée par des élus devant la préfecture