Kan demoun la komans arivé, in bon pé plante, in bon pé flèr, in bon pé frui té i égzis pa dann noute péi. Zot i koné la vaniy ? É bin, sa l’avé poin issi... Plante-la i sorte l’amérik santral, plito dann Méksik. Lé ga, sa la pa sorte la-ba pou vni shé nou dirèkt, mé inn dé plan la pass par La Frans épi l’ariv issi. Kossa té i ansèrv ?Aryin ditou !zéro-kalbass ! Vi k’lavé poin lo tik-tak pou fé-gonn bann flèr.Demoun téi plante, pars lo flèr lé zoli dizon... Solman, antansyon, dann Méksik bann z’indyin té i ansèrv ali an gouss, vi k’la-ba l’avé in guèpe téi fé gonn lo flèr… Mé lo guèpe la rèss la-ba épi la pa vni issi.
Bou-di-kont, l’ané 1841, la yin-bou trouv in téknik pou gonn flèr vaniy. Kissa la trouv téknik-la ? In bann demoun instruiyé ? Non va ! In pti zésklav douzan. Koman li la nyabou fé in n’afèr ké bann moun i koz latin, i koné toute syans, la lir ziska lansiklopédi la pa nyabou fé ? Na dé foi lo jéni i triy pa la tète, sansa plito… Li triy. So kou issi, li la shoizi in pti zésklav (1), momon té mor, papa té i travay bitasyon pou in propriyétèr é marmay-la la trouv manyèr invante in n’afèr té pa fasil pou fèr…
Sa in gran lésson sa pou nou ! Sa i fé konprann anou, dann toute moun, nana in n’afèr zényal é i tyin k’a nou pou fé pouss so pti grin la gingn somèy dann noute mazinasyon... Sa i donn anou a konprann galman,défoi, listoir lé malis. Akoz la pa fé trouv sa inn an parmi bann mètr, bann savan, bann doktèr, inn sak nana l’orguèy pou rolizyon ? Pars la vouli foute azot in boi ! In poin sé tou !
M’a dir azote in ségré : ral in pé si z’ot zorèy pou ékoute amoin... Sa in sign pou fé konprann in bann tète dir, in bann san-konprann na poin in ras lé pli sipéryèr k’in n’ot. Mi pans galman té pou fé savoir in pé, té i falé arète avèk so tablatir k’i apèl l’ésklavaz-la !

Justin

(1) L’aniversèr la mor sar fété dan Sint-Suzane dimansh proshin.