Mi koné pa si zot lé konm moin, mé kan moin na la shans èt dsi l’bor in rivyèr, kisoi isi shé nou, kisoi dann in péi déor, mi èm rogard dolo koulé. Sa sé in n’afèr intérésan pou moin si tèlman sa i kaptir mon rogar, tèlman sa i rotyen mon l’atansyon. Pou komansé, mi oi in mas dolo i suiv son kour dépi lo o ziska lo ba. An débitan, mi oi arienk sa. Aprésa, mi suiv kisoi in bout fèy, kisoi in pti morso d’boi, é l’èr-la mi romark, pti bout fèy-la, sansa pti bout boi-la li sava pa droit toultan. Dé foi li tourn an ron, dé foi li arvyen an aryèr... la prèv ké dan lo kouran prinsipal, nana in bann pli pti kouran. Mi koné pa koman ésplik in n’afèr konm sa, mé mi koné ké lé vré, é tout sak i vé bien rogardé, zot sar dakor avèk moin.

Pou kosa mi di sa ? Pars alé dann sans kouran, sa sé sak nana lo pli fasil. Alé dann sans kontrèr, sanm pou moin, sa sé lo pli difisil... Kan mi di in n’afèr konm sa, mi pans lo konportman d’moun dan la sosyété, dann in pèryod normal, ou sinonsa dann in pèryod la kriz. Moin lé sir té pli difisil èt rézistan dann tan l’okipasyon la Frans bann z’Alman ké amèn son pti vi dousman dousman é fé lo moun soumi. Pli pir kan désèrtin lété mèm konplis avèk l’okipan. Isi mèm, La Rényon, ni koné té pli fasil marsh pou Michel Debré ké marsh avèk Paul Vergès. Inn té i marsh avèk lo dominan, l’ot té i sonn lo rasanbléman bann dominé... Dan nout l’istoir dann tan l’ésklavaz, té sirman pli difisil rézisté, épi alé maron, ou sinonsa mont in robélyon ké suiv son mèt. Moin pèrsonèl, shak foi mi gingn, mi rogard l’istoir konm sa pou moin avoir in l’idé klèr dsi bann mouvman épi dsi l’moun i partisip mouvman-la.

Kan mi pans sa, bien antandi, zordi, mi pans Jacques Vergès. Li la pran la sosyété, l’istoir, lo bann z’idé dominant an kont kouran. Li la romant la rivyèr, shak foi li la gingn l’okazyon, li la pa mank mèt ali dann kan la rézistans… a son fason, li la fé lo tour la tèr dann sans kontrèr par rapor lo van dominan. Arzout èk sa, sé in Rényoné la fé sa, in gran Rényoné. Ni pé èt fyèr dsa mi pans.

Justin