Domin, onz novanm. Sa in zour inportan vi k’sé in zour féryé. Sa in zour inportan pou la Frans vi k’sa lo zour l’armistis la guèr katorz-dizuit. Ala pou kosa li lé féryé, ala pou kosa li lé inportan. Domin va fé sérémoni ofisyèl, parade solda, diskour, romiz dékorasyon. Sa in zour ké ni koné, mèm si nou la parti dé zour l’ékol.
Sa té i aprann dann l’istoir ofisyèl, l’istoir la Frans.

Solman la pa éspas arienk sa in onz novanm. Onz novanm 1885, l’ariv in grongn rant bann la Frans épi bann l’Anglétèr… la fèrm robiné l’angajman. Dann tan-la, l’Anglétèr té i komann dann l’Inn. Dizon, l’Inn té kolonizé par bann z’Anglé. Dann tan-la, demoun té sort dann l’Inn pou vni travay dan bann koloni konm La Rényon épi d’ot ankor. Pou sa, té i falé sign in kontra, in l’angajman : lo travayèr té i nonm in l’angajé, l’angajèr té i apèl angajis, konm dann tan l’avé z’ésklav épi z’ésklavajis. I fo dir, mèm si bann z’angajé té pa z’ésklav, zot té i bénéfisyé pa in tro bon trètman. Si tèlman ke dé foi, lo z’angajé téi mète la kord. Lé vré galman, lo z’angajé té pa in z’ésklav pars li té pa lo propriyété in mètr, épi li té pa non pli in bien mèb konm té i malkonsidèr lo z’ésklav.

Lo tan z’angajé la dir lontan, dann nout péi, la komans avan l’abolisyon l’ésklavaz, é d’apré sak demoun la di amoin, bann dèrnyé konvoi z’angajé, kisoi malgash, kisoi komor, sansa rodrigué, l’ariv isi pa tro lontan avan la déklar la guèr karant. Konm bann z’ésklav, bann z’angajé la mète lo péi an valèr. Zot osi la fé La Rényon. Domaz i anparl pa plis bann z’angajé, mé zordi, moin lé kontan pars la déside — dépi in koup de tan — fète lo onz novanm konm zour d’souvnir bann z’angajé. Mi éspèr, konmsa, bann prozéktèr l’istoir sar in pé pli braké dsi banna.

 Justin