Pandan lontan, la di La Rényon nana in kiltir oral solman. Donk i ansèrv de riyin alé fouy la tèr pou trouv bann vyé konstriksyon, sansa bann tras l’aménajman nout bann bitasyon. Pir k’sa, té i di osi, na arienk la sivilizasyon é la kiltir kolonyal i pé èt in pé intérésan. Sa pou di, in syans konm l’arkéoloji i konsèrn pa nou. Mèm bann dodo l’avé pa lès in tras dan la tèr La Rényon. Lé vré, nout l’istoir na arienk troi san sinkant z’ané, si i obli sak la spasé avan sa, konm par égzanp lo pasaz bann navigatèr zarab ! Mé nou nora l’okazyon an parl de sa.
Sa la pa anpèsh inn-dé Rényoné sèy fouyé pou trouv la tras nout bann z’ansèt la lès dan la tèr La Rényon. Sa la pa anpèsh bann z’istorien zot osi rodé, épi trouv dé shoz. Sé konm sa k’inn la anparl bann rès bann kan maron dann sirk. Sé konm sa k’in pé la komans rod bann simétyèr z’ésklav. Sé konm sa osi in pé la rod lo rès l’éskélèt bann dodo. Donk nou la romark nout mémoir té i pé akrosh ali avèk bann kékshoz bien solid, bien égzistan, mèm si nou té i koné pa... Yèr dann télé, kosa ni aprann ? Ni aprann, l’androi la prizon Sin-Dni l’avé avan sa in n’ot prizon nana déza plis troi san zané. L’èr-la, i fo rod son soubasman, son bann mir d’fon, son l’organizasyon é tout sak i intérès demoun dann in sivilizasyon.
Mi rapèl, nana kèk zané, nout parti la domann i fé isi in sant l’arkéolozi pou nou konèt in pé myé nout l’istoir firamézir. Bien sir, bann gran grèk la mok de nou, pars pou zot, na poin méyèr konésèr ké zot, é pou zot, nout parti té i vé solman invant in l’istoir pou La Rényon, alé oir, solon zot, nou la poin in l’istoir ditou. Moin lé sir, kan mi di sa, na in pé va pans mi égzazèr. Sak i pans sa, i vo myé li pansh ali in pé dsi nout l’istoir koméla, épi sèt nana kèk dizène z’ané, é zot va oir nou lé ankor bien loin d’trap la réalité... pars pandan lontan, la rofiz anou lo droi an avoir in l’istoir, konm la rofiz nout pèp lo droi réklam son kalité d’pèp, son l’idantité ; Mi parl mèm pa nout lang épi nout kiltir. Sa mèm i apèl in déni ! Non ?

 Justin