Mi koné pa si tazantan zot na nouvèl la Guyane, mé sak i éspas laba lé pa tro intérésan... touléka, sé in n’afèr i fo konèt. M’a dir azot, an ba-la, pou kosa mi di sa !

Dabor i fo zot i koné, la Guyane sé in péi bokou pli gran ké La Rényon — plis katrovin mil kilomèt karé. Li lé dsi la tèt l’Amérik di sid : par in koté nana lo Suriname, é par l’ot koté nana lo Brézil. Li lé bordé avèk loséan atlantik. Lo klima lé ékouatoryal é li lé kouvèr par in gran foré, é konm ki di, dan son bio-divèrsité na poin aryin pou jeté. Par kont, na poin in bonpé d’moun laba é in ta avèk in paké na poin lo droi arèt la : poinn papyé, biznès a tou kasé, la mizèr i anmank pa.

Péi-là, san ramas mantèr, nana dé koi dévlop ali avèk son foré, avèk lo sant éspasyal, é anplis ké sa, tout la rishès nana dan son dosou d’so i komans solman konèt zordi, firamézir, pars la Frans té pa tro kiryé pou alé oir, sansa pétèt li la pèr banna i domann zot lindépandans. Tout fason, péti-a-péti, la vérité i komans fé oir son bout né. In légzanp ? L’or. I paré mé z’ami, nana an poundyak sa laba é mi sort oir dann télé sé laba ké la Frans nana son prinsipal rosours — oui, la Frans, pa la Guyane ! In n’ot légzanp ? Pétrol... I paré, mon bann kamarad, dan loséan ki bord lo péi é dan lo plat-form kontinantal, nana bann zindis i amontr nana in gran kantité lor noir. Kèl shans bana nana ! In shans ou sinonsa inn shyas ?

Pars figuir azot, le lor, sé bann sosyété, gran-gran sosyété, la gingn konsésyon pou alé tir ali, konm sa va protèj lo péi kont bann zorpayèr maron i sort Brézil, konm sa bann gro sosyété va fé zot bèr é l’Éta va gonf son posh. Arzout èk sa, bann zouvriyé, sé bann Brézilyen, é in Brézilyen i kontant ali avèk près aryin. Bann Guyané ? Zot i dobout gèt é la Frans i koné koman fé rès azot trankil. Mèm bann zandarm i sort la mèrtropol. Pétrol ? Lé parèy, sé bann gran sosyété va fouy sa épi va ésploit sa, é bann Guyané, konm di lo kont, va rogard lo dévlopman pas dosou zot né.

Oui, pars la Frans la fine mèt o poin in bann téknik : nana lo RSA, nana bann préstasyon, nana lindamnité la vi shèr pou kontant bann fonksyonèr... Antansyon, i fo pa ni parl komonyalism pars sa lé mor dépi lontan. Mé kèkshoz i di amoin, si sa la pa lo kolonyalism pou vréman, sé in n’afèr ki rosanm kant mèm in pé.

Justin