SEMAINE DU 20 DÉSANM FÊTE DE LA LIBERTÉ

Kosa la po fé èk Vin Désanm ?

18 décembre 2007

Oté ! Vin Désanm l’arivé. I fé 159 an labolision té proklamé. I paré nora la fèt partou, i sa roul maloya. Nana po doné, po kongné, si roulèr, digdigé èk le son bann kayanm. Odrémié osi nana fonnkézèr, mèt aou fonnkozèr, tank i di fonnkèr. Nout listoir, si ni mazine pa li konm i fo, i tonm dann loubli devan nout kanèt le zié. Kosa nou la po fé èk nout Vin Désanm ? Di plito, kosa ni pé fé èk in listoir pli gro nout ti bout la tèr dann loséan Indien ?

Rouv aou an gran zournal papié, ékout radio, ziète in kou zournal dann télé. Mi kroi, na rienk Miss France 2008, nout miss Réunion, Valérie Bègue, la di èl i arvien La Rénion le zour la fèt kaf. La pa di non pli èl i sar krazé in bon maloya, mé o-moin la di nana la fèt kaf La Rénion. Isi, nana in takon mèr la désid fé in gran fèt po la kiltir. « La kiltir Zanzio, la kiltir... ».
Oté, sa la pa la kiltir solman, sa listoir La Rénion. Lontan, koman la krazé, koman té oprimé, koman té dann larlik po fé lèv in zistoir “antéré”, kamouflé, dann gafourn si fo dir. Kosa Vin Désanm ? Rienk la fèt ? Oui, i fo maloya i roul partou, batan d’lam la mèr ziska le pli ho piton. Soman, kansa va fé in souvnanss po vréman, po tout sat la pèrd le kor, kisoi dann lesklavaz, kisoi dann maronaz ? Kisa i koné zistoir nout péi ? Kosa i vé dir bann non malgash dann léo ? Kisa i pé dir vréman kisa lété Simandèf, ousansa Tsy Mandefa ? Sat là, ou tienbo pa li féré, sat là in zarlor la Liberté té vienbou pa kourbé dévan bann zesklavazis. Oté, kosa i fèt ? Maloya, oubiensa i done lomaz bann zesklav ?

Vin Désanm folklorizé

Ah oui, lé zoli. In bann lestré la po fé folklor dann in toil fléri, i viv dann in ti vilaz rienk kaz an pay, épisa in pongné komédien la po zwé in zistoir. Kisa i koné kod noir ? Dan la bann, kisa la rouv liv-là ? I shabouk solman. Amont osi kan la violé, la rouvèr le vant, la koup la min, la fé désann bann zorèy, la antéré san poz la kroi kèkpar nou trouv ar’pa.
Oté, lé kan mèm bien i souvien, i fé in zafèr. Mé, in zour po maloya ? Sa pa la fèt maloya, sa la fèt po souvnanss in tan margoz. Si vèy pa, nout Vin Désanm la pa loin pèrd la trass. Kosa lé pa bon ? Zot i demann amoin.
Oté, la pa loin i vann makdo dann ron. Détroi mèr i fé ninportkoi èk Vin Désanm. Zis a-pèn in group maloya, in lamontraz foto fé vitman, épisa in gran diskour le mèr. Rakonté, zistoir nout fami, zistoir lontan, zistoir lesklavaz, zistoir lanmaraz, zistoir dann tan navé poin la liberté po in katégori demoun mal konsidéré. M’a dir azot, in zour in désertin soidizan fonnkézèr, i di amoin, « asé di la mizèr, arèt rabash zistoir nana in sièk la pasé ».
Oté, sé pa po le kou d’fouèt ni revandik. Plito, mazine tout demoun la pèrd la vi, tout sat la pa gingn le tan voir la liberté arivé, lé mor komsa mèm, i konèt ar’pa ousa zot kor i dor. Apré, n’inpé i di sé la fèt la liberté. Mi demann si in zour La Rénion la koni la Liberté. Zesklav andété nana partou La Rénion. La shèn lé ankor dann la tèt. Mé sa dawar, lé pa rienk la fot Léta Fransé, mèm si lé feré mié mèt zistoir là dann lékol, pli tanmti ziska dann liniversité. Obligatoir !

Vin Désanm, in parti

Na poin si lontan, Fèt Kaf té in fèt lètshi dési Sinn-Ni. Banna va di Debré la fétespré. Auguste Legros anparmi. Sé osi nout fot. Kan moin té pli tann, Tanpon, demoun la sité Kerveguen té kri bébèt kan roulèr té sone. Zordi, la pa tro sanzé, apark dawar détroi dalon i kont si inn min. Si détroi gramoune i rapèl le gran lasanblé navé le vin désanm 1948, po le santénèr labolision lesklavaz, va dir té i grouy demoun. Zordi, konbien i sar pèrd le tan alé la fèt kaf ? Bonpé i di « sé in zour férié ni profit an fami », d’ot i mank pa pass in ti zourné bor la mèr po rozir. Kisa la fine alé rékèy ali dann la foré Tapkal, in patrimoine listoir ? Kansa nora in minit silanss po « le marron inconnu », sat i rèsté rienk la min kom prèv ? Soman, alé pa dir mi ral le kèr, mi yink-yink mèm. Nana po voir, mont azot dann léo, rann lomaz nout rasine zesklav, bann maron. Aprésa, kan lomaz lé bien fé, roul azot in maloya, di azot fonnkèr. Vin Désanm i ashèt pa dann sipermarshé.

Babou B’Jalah


Signaler un contenu

Un message, un commentaire ?


Témoignages - 82e année


+ Lus