Olivier Bancoult, heureux : « tienbo larg pa » !
24 juillet, parLes Chagossiens et la nomination d’un nouveau Premier ministre britannique
Zétid Kréol sanm Teddy Iafare-Gangama
14 janvier 2008

La rosèrs siantifik i avans pa rienk dann ron la sians, la litératir, la sosiété i tonm inn ot karo ousa bann zétidian rényoné i pous pardvan. Kozman zordi sanm Teddy Iafare-Gangama, li ékri téat, fonnkér, é osi li suiv bann kour liniversité ousa li travay si Maloya.
Mi kroi ou travay si la plas bann fanm dann maloya, kosa ou rod anfét ?
- Moin la komans travay désï "la place de la femme dans le maloya" dépï mon lisans an ethno an 2005, dann in laprosh par rapor bann servis kabaré. Mon "postulat" lété k’bann fanm lété bann laménëz dann servis kabaré é k’zot lété lo bann transmétëz pou bann zénérasion dérièr. Sof, dann mon bann lankèt, moin la kompri k’par plas, bann bononm osi navé in plas inportan. Sétalor an 2006, moin la fé in laprosh in pë plïs sosiétal é litérèr touzour ansanm lo minm tit, mé s’kou-si an litératïr. Moin té i rod pou amontré k’bann fanm navé inn parol diféran k’sat nou té i antan toultan dann maloya, k’zot teks lété an parti tourné otour d’la fami, d’lamour, é pa touzour dan la konplint, dann revandikasion, pou rakont la mizèr tousala. La parol maloya ek la fanm la komans pran in ot viraz, é maloya la komans sort déor an tank mïzik réyonèz (donk té i gingn idantifié so mïzik-la, alork avan té i gingn idantifié in zouar, é pa touzour son mïzik), ansanm Salem, Guimbert, Natiembé, bann non ki té i rovien souvan kontrèrman bann group maloya k’lété finé alé, la plïpar lété in pé fane-fané, bonpé té i sava mé pa dann gran-gran zafèr... (apark Danyèl).
Kél kalité késtion ou kréz out koko ansanm ?
- Mon M1 (2006) moin la fé ansanm Carpanin. Moin té i vé démontré osi ke shakinn néna inn version d’la tradision é k’la tradision lé pa arété é k’el i bouz selon kisa i anserv so mo tradision-la, selon kel tradision nou la pou kozé (tradision malgas la pa tradision malbar, eske maloya tradision = maloya kabaré, eske néna in sël maloya tradisoinel, é eske so tradision sé in tradision réyoné dan "l’absolu" é kosa i di osi sï lo bann fïzion, lé zot mïzik lokal, tousala...)
Aprésa, an 2006/2007, moin la fé mon M2, touzour ansanm Carpanin pou koz dësï lévolïsion maloya, dann son linstrïmantasion, dann son parol, dann la fason shanté (maloya fonnkër/ fïzion/ la parol kabaré sï la sènn/ bann zinstriman i sort déor, tousala).
Néna tout sort kalité maloya
Koman ou plas aou par rapor tout bann travail néna si maloya ?
- I fé troizan mi travay dësï maloya-minm. Mon M2 la aport in dimansion litérèr é sé lo sël mémoir sï maloya i fé lanaliz de teks. Ziskalor, lavé fine étïdïé maloya an mizikolozi, an etno, an etnomïzikolozi, an istoir, mé pa an litératïr analiz de teks. Par egzanp, moin la rod pou travay sï "l’intertextualité", pou dir koman bann teks i rotrouv rant zot dann zot problématik é moin la pran troi/kat tèm anparmi sat i rovien lo plï souvan konm "le bâteau négrophage"/ "nout péi, nout nasion"/ "in pëp la mizèr"/ "lesklavaz" / "maloya kabaré"... Anfèt, moin la travay dësï lo koté mizérabilis de sertin group, sat i voi toultan la Rénion konm in péi ousa nou i gingnpa ansort anou, néna lo blan néna lo noir, néna lo kolon ek lo ti kolon, par egzanp. Aprésa, moin la di osi k’navé dot parol é k’maloya lété pa rienk sa !
Ou travay si bonpé d’téks ?
- Dan mon métod travay, moin la komans par dékri lo maloya par papor tout bann domoune lavé fine ékri dësï (Chaudenson, Vélayoudom, Léger, Taurisson, Samson), aprésa moin la akout omoins 600 tit maloya, lir omoins 150 teks maloya, pou analizé.
« Kosa Maloya i di ? Kosa Maloya i di pa ? »
Kosa la pous aou rant dann ron in lékip rosèrs la fak ?
- An rézon, si moin la travay ladsï, sé k’pou moin lété inportan fé in travay désï inn par la kïltïr, la lang, lidantité la Rénion. E dann maloya i di tousala. Maloya i di la sosiété é la sosiété i di alï dann maloya zordi. Maloya i dovien in parol revandikasion é rokonésans solmansa, pou moin, i fo pa dékri maloya konm in tout, konm in nafèr i gingn di tout san présizé kosa i di égzaktoman. Moin té i vë dir kosa maloya i di poudbon é por rézon, kosa maloya i di pa, kosa maloya lé pa, kosa i fé pa dann maloya.
Domoun i koné aou osi konm lékrivin, out rosérs lé gatiré ansanm out lékritir ?
- Tousa i tonm osi apré mon teks "Dékolonant pa nou", sak mi apel in fonnteks (fonnkër an teks long), é annda-la mi koz désï lidantité bann réyoné é kosa nou fé ansanm sa, kosa nou fé ansanm maloya zordi. Pou moin maloya la pa rienk 20 désanm obien dann kabar inn foi d’tan. Lerk i anserv lo mo maloya, é lo mo kabar i fo konèt kosa néna dérièr. La pa rienk in "mïzik boum boum" pou fé dans lo kor obien pou dékras son fièl ! Mon travay la aprann amoin k’maloya i anserv pou di in bonpé zafèr, pa rienk pou kritiké, pou kasé/brizé, maloya i gingn di an plïzèr manièr, an plïziër zénérasion é plïziër tradision an minm tan, dann in lespas zéografik é in lespas tan ïnik. Mi remèt an kestion osi la performans, é mi di k’shak sènn lé inn performans, par rapor lo pïblik néna dovan ou, par rapor out lémosion lerk ou i shant, par rapor out zë d’sènn tousala.
Francky Lauret
Maloya on Web
A la fin son mémoir Teddy i mark lo non dé-troi sit, akoz li ansèrv osi internet pou son bann zétid kréol.
chorus-chanson.fr
BIOGRAPHIE-ZISKAKAN
iledelareunion.net/ziskakan
iledelareunion.net/les-desbassayns
maloyallstars.com
Actualite
BUMIDOM
Michel_Debré
Ousanousava
Les Chagossiens et la nomination d’un nouveau Premier ministre britannique
Mézami bann zansien l’avé la sazèss. Antouléka sé sak mi panss kan mi lir Zot kozman é sanm pou mwin l’om modèrn sré bien avizé d’ rogard in (…)
In kozman pou la rout
Projection en avant-première le 28 juillet à Maurice
Lettres de cadrage du Premier ministre aux ministères, « Plafonds de dépenses en vue de l’examen et du vote du PLF 2027 »
« La Voix des Origines : Ces géants qui ont pensé l’Afrique unie », Épisode 8
Archéologie : Un campement d’invaincus découvert
Relance du projet ferroviaire
Washington grand bénéficiaire d’une éventuelle dissolution de l’Union européenne
Na pwin lontan mi oi dann télé, in lanjin apré boulvèrs in kour lékol. Mi domann amwin pou kossa io fé sa, sirtou kan ou la bétone la kour-la na (…)
315 emplois supplémentaires en trois mois
Versement du reliquat de l’aide à la production de canne à sucre pour la campagne 2025-2026