Obsèques de Pierre Thiébault : un départ en chantant
4 juin, parNos peines
Journée européenne des langues
26 septembre 2005

La manièr nout lang, nout kiltir la pousé, la manièr nou-minm nou la pousé i apèl sa kréolizasion. Pou giny konprann ousa kréolizasion i sort, gèt listoir. Pouk néna kréolizasion i fo navé kolonizasion, somansa la pa akoz néna kolonizasion nora kréolizasion.
La pa rienk La Rénion domoun ék zot lang é ék zot kiltir la bat avèk ; bann zil dann monn, épi lo bor bann kontinan lé plinn kréol. Dabor inn i fo ni koné tout so bann lang kréol lé pa lo minm. Sak kréol i akapar ali inn semi lo mo bann lang dominèr, bann kréol i trap in bonpé lo mo dann Fransé, sinon dann Langlé, sinon dann l’Espaniol... Si ou gard tout bann kréol la pousé dann koloni la Frans ou i pé dir néna dé landroi bien diféran, inn dann milié loséan Atlantik, lot dann nout lantouraz loséan indien. Nout koté, ni koné néna Kréol Séséloi, Kréol Morisien épi kréol Réyoné, si ni pé konprann l’inn a lot ni rann anou bien kont la lang i tourn pa paréy dann so troi z’il la, minm i paré rosanblan. Koté Karaïb, ni koné Kréol Antiyé i égzis. Kinm li osi la pouss si lo Fransé, nou giny pa konprann anou di tou si nou koz ant nou. Lot koté la ba néna osi bonpé kréol, kisoi an Guyane, an Martinik, an Guadeloupe, ou i pé razout Sainte-Lucie, Dominique épi Haïti. So bann kréol i rosanm azot, mé sakinn na son manièr é plis bann zil lé loin inn-a-lot, plis lé difisil pou konprann in a lot. Télman si lé tro loin, i konpran pa. Tousa rienk pou komans si inn afèr : na poin inn lang kréol dann monn, na in pongné fane fané, pousa na koz si bann lang kréol.
Kréolizasion
Kréolizasion in somin i transform bann lang la bat avèk dann dé-troi kondision. I dépann listoir, lékonomi, i dépann domoun. Pour konprann parkoman kréol la ni bou rant dann la bous domoun, fo ni gèt dann listoir ék la zéografi. Zéografi akoz kréol-là la pa fane n’inport koman. Ni pé dir sé lo van la sém ali, akoz nésans kréol lé gatiré ansanm la kolonizasion. Dopi lo 16inm sièk bann péï Lérop la pri lo van pou désot la mèr. Zot i sava rod bann péï név, ousa zot i vé trap lor parfoi, mé osi sat i pouss pa si kontinan é ki ravaz zot boush. Lér-là bann zéropéin trinn sanz manièr, zot i profèr manz pli sikré pousa i fo d’kann, zot i komans fimé po sa fo taba, épi zot i trouv koton lé pli dou pou fé linz ansanm, épi zot la pri gou boir inn ti kafé,... Tousala i trouv rienk dann péï déor.
Kolonizasion
Promié landroi zot i sava rodé, parkoté bann zil ék la kot l’Amérik. Landroi ousa zot i débark lé pa fasil pou viv, zot i ariv dann in bordaz la bou, ousa la natir lé mové sanm domoun, sirtou sat i koné pa : néna plant ék zanimo i fé mor aou sanm la poizon. La vi lé difisil bonpé i mor. Ousa zot i rés, zot i okip bann béf sovaz, zot i vann son viann, zot i fé kuir ansanm son po, épi bann bato i ariv déryèr i fé inn poz ék zot. Dann so bann zil ou bor la kot, lavé déza domoun, an kék zané zot i sa tonm kom moush, souvann foi akoz la maladi i sort l’Europ zot i giny pa anparé, sinon akoz zot i rofiz travay konm zésklav, zot i profèr mor ou bien i kine azot. La lang so bann zamérindien la pa tro mayé dann kréol là-ba, kanminmsa ou giny trouv inn tras.
Kréolizasion in ariv apré, kan bann Zéropéin i koman dévlop lagrikiltir, pou okip la tèr la bézwin domoun é zot i sa trap lo bann travayèr dann l’Afrik. Ou pran in sovaz, ou batiz ali, ou done ali in non, ou fé in moun ék li (ou done ali in lam) épi ou obliz ali travay. Plis lo tan i pas, plis i fé rant domoun é ni tonm dann in sitiasion ousa na poin pérson i konpran pa la lang pérson.
" Baragouin "
Domoun lé oblizé fé konprann azot sanm rienk inn-dé mo. Komsaminm i pous sat bann spésialis i apèl "koïné", "pidgin", "baragouin". Sé inn manièr koz inn-a-lot i bouz bonpé, ousa na poinn rég, sinon tash manir fé konprann aou. Ni pé konprann astèr sé la lang lo bann dominér la done le mo an pli for. Forstan, sé bann vyé zésklav i apprann sat i ariv koman débrouy ali ék se fason kozé. Forstan lo tan i pas, bann promié marmay i nét dann zil i fini par ansèrv sélman so manièr kozé, anminn ali dovan pou di tout sak li na pou di. Ti bout ti bout, lang la i pét an flér, la bous domoun i aranz ali. Lang la i apiy pa li rienk si le Fransé, li lé kosté sanm tout bann lang, li bat avèk tout bann kiltir i ariv dann tablisman, dann bitasion. Ala koman in lang kréol i fénésans : pouk néna kréol i fo nana kolonizasion.
Ni pé domann anou akoz nana bonpé péï lété kolonizé, la pa done inn lang kréol. Sat i fo romarké sék kréol i pous pa si domoun i mélanz pa zot lang pou invant inn ot lang ta zot tout. Sat lé komik, dann tout bann vié koloni la Frans la kité, na poinn lang kréol i rés. Mé dan tout bann koloni li la gardé, domoun i koz ankor kréol. Proshin kou, na war pli loin akoz kréol inn lang.
Francky Lauret
Nos peines
In kozman pou la rout
Nouvelle illustration de la faillite du système néocolonial
Négociations internationales sur la lutte contre la crise climatique
Des aides publiques de la France possibles
Paris tombera-t-il dans le piège tendu par ceux qui veulent saboter le succès prévisible des prochains Jeux des îles aux Comores ?
Au lieu de reproduire la France, les Réunionnais devraient s’inspirer de Madagascar
Retour sur le séminaire organisé par la Section PCR de Saint-Denis
Conséquence de la crise et de la pénurie de logements sociaux
Condoléances du Parti Communiste Réunionnais
Face aux difficultés de trésorerie à cause des retards de paiement
À la veille de la manifestation organisée par des élus devant la préfecture