La concentration de richesses révèle l’ampleur des inégalités dans les anciennes colonies intégrées à la République française comme La Réunion
5 juin, parRapport sur les riches publié par l’Observatoire des inégalités
“Nout Lang” niméro 13 : sipérstision, kroyans, bébèt ék movézam
27 septembre 2006

Pou lo niméro 13 “Nout Lang”, léspri la mont su komité rédaksion nout rovu kiltirèl an kréol réyoné. Li la parti fouyé parkoté siperstision ék kroyans, fé in kont ék zistoir bébèt ék mové zam, artrouv in pe osi lo gouté fantastik nout tradision oral. In travay rosèrs ék lanalyz litérèr lé importan pou transmèt zistoir gramoune, pou fé konèt la zenès nout péi in ot koté nout kiltir. ’Granmèr Kal lé ankor vivan !’ la di Zilbèr Pounia dann son bann sanson...
Atérla sinonsa atérlaba dann in péi deor : sipersitision lé prézan partou. Alé rod in tiké milionèr Mafat pou kap giny in ti moné, évit pass balè dann la kaz apré si zèr, dévir out somin plito k’pass sou in lésèl ou kroiz inn mimit noir... tanpirkipe siperstision i ékzist, nou viv ansanm kinm nou koné pi ousa i sort. Soman na osi tout bann kroyans bann pep la ariv par bato la ramèn ék zot é la may ant zot, na osi bann bébèt ék mové zam i viv ankor La Rényon.
Teddy Lafare Gangama, rédaktèr-résponsab “Nout Lang” la "grandi ék bann kozman lontan i antann pu zordi." Sépoukosa, an rapor ék niméro 13 lo magazine kiltirel, la parti rodé. William Cally, étidian lékrivèr la pou prépar inn tèz su “bébètik”*, la intérès alu bann kroyans bébèt ék mové zam. Sanm in lantouraz lékrivèr, la ramass bann téks pou mèt an plass in dosié ousa li propoz in lanaliz plis litérèr, siantifik, ék inn ot argard plis nev su zistoir domoun i fé tourné La Rényon. Akoz, si figir bébèt ék movézam lé inik atèrlà, sé lo bann roprézantasion i sanz.
Pou William, travay-là lé importan pou "dékouv plis an profondèr la risès tousala, sirtou lèr ousa Gran Mèr Kal i fé la parad dann in karnaval kom in sorsièr su son balé. Sat nou nana lé plis ris bann simagré-la. I fo pass linformasion, amèn bann zèn dékouv sat nana, é i domand in léfor rosèrs pou dégaz nout risès ; akoz dann fon, sé listoir La Rényon i désinn aèl."
Pou lo komité rédaksion la travay su niméro-là, té i giny pa kozè "limazinèr kréol san fé in kont ék lo mayaz kroyans malgas, malbar sinonsa leropéen, somanké ék osi inn pansé rolizies." Zistorézon, Teddy té pou arpèl an lékzamp, rolizion malbar, sapèl dann fon la kour, la souvan té kosté ék sorsèlri.
I fo pa lèss sapé
Georges Ah-Tiane, Abbas Mulla, Joseph Barret, Manyèl Miguet, Dédé Payet, Sofi, Yohan Calciné, Bernard Terramorsi... - éskiz mon pardon pou tout domoune mi giny pa sité - Sakin la ésey amèn bann zistoir lontan, zistoir zordi, ousa i artrouv personaz mitik kom Granmèr Kal i pe oir osi dann kiltir malbar, malgas sinon séltik. Riskap ou sar dékouv osi bann zistoir zot la antand in lindroi d’lil i antand pa lot koté. Pou desèrtin lé vré é pou dot sa in kasaz le kui.
La kroyans i koz osi dann téks maloya, dann fonnkèr, dann rapor réyioné zot nana ék léspri lo mor, lo zavan. Kinm domoune la pa giny dir tout dann in sel niméro zot la ésèy propoz in léta dé lie apartir la litératir. Zartist plastisien i sort dann Sud la amèn osi zot kréasion pou aranz niméro-là. Lidé pou dir osi la tradision oral i perd, é pou gard ankor son gouté, kisoi pou fé ri la boush ou pou fé pèr marmay, kisoi pou donn aèl an kado ou pou fé in linvantèr nout patrimoin, i fo alé rodè. Sa i fé parti la kiltir ék lidantité La Rényon i fo pa lèss sapé.
Pou asèv ék sa, si moin navé zist inn ti romark pou fé, sat la pa fé labitid lir an kréol riskap li va anmay alu in pe ék lékritir William Cally, son prop manièr kalkil la grafi la lang kréol li éksplik. Su mon manièr ékri, domoune osi i pe di inn afèr, soman si nou ve la lang i avans i fo trouv in lantant apartir bann grafi lé déza an plass, sinonsa nou sa pèrd lèr.
Stéphanie Longeras
[email protected]
Résumé
Pour son 13ème numéro, “Nout Lang”, le seul magazine culturel créolophone de La Réunion, s’est intéressé aux superstitions, croyances, histoires de monstres (bébèt) et de mauvaises âmes inscrites dans la tradition orale réunionnaise. Autour de Teddy Lafare Gangama, rédacteur en chef et de Jean William Cally, chercheur en littérature qui a pris en charge le dossier central sur les monstres et les mauvaises âmes, des écrivains, poètes, professeurs chercheurs à l’Université ont collecté les histoires écrites, mais aussi orales qui mettent en scène les personnes légendaires de La Réunion, comme Grand-Mère Kal. Au-delà d’un regard littéraire et plus scientifique porté sur ces histoires, l’idée de la rédaction est avant tout de faire connaître et de transmettre cette richesse culturelle réunionnaise nourrie des croyances malgaches, malbares ou celtiques qui révèle en filigrane une
partie de l’histoire et de l’identité réunionnaise menacées par l’oubli.
S. L.
*Kosa i lé lo bébètik ?
Avan sa i fo rapèl kisa i lé Jean William Cally, akoz bébètik sa in nouvo zenr litérèr i sort son kokotèt. Lé étidian an doktora litératir franzès é komparé a liniversité Moufia. Li fé rosèrs su la litératir fantastik mondial é li prépar inn tèz su lanaliz lanimalité dann domèn-là. Li sé osi in lékrivèr, loréa pou in takon d’pri litérèr, é lé aprè mèt an plass in nouvo zènr litérèr réyoné i apèl lo bébètik. "Bébèt" i vien du mo malgas "bibi" i dékri lanimal sinonsa lanimal sirnatirèl. Kom li di, "lo konsèpt fantastik kréol i ékors in pe nout bous, i rosanm in kopié kolé leropéen... Somanké bébètik lé pa fantastik ! Sa inn nouvo zenr litérèr i sort nout tèr, lé adaptè a in lektora modern i pran an kont lo mond rasionèl é i kalbut alu ék in artournman zistoir brutal pou fé oir anou, an fin kont, kisa nou lé vréman. Na inn dimansion in pe psikanalitik. Lo promiè léksamp litérèr bébètik soré Toussaint, Francky Lauret i éksplik dann Nout Lang-là."
Parlfét, kan nou antann fantastik nou mazinn bann monst, tousala lé vilin mèm, soman sa inn abu langaz. Akoz lo fantastik dann la litératir sa inn manièr ékrir, mèt an sèn lintrusion brutal d’in fé, inékspliké é inéksplikab, lé kontrèr a bann règ du mond. Ou kompran ? Sinonsa alé rod dérnié liv William Cally i apèl “Kapali” (La légende du Chien des cannes et autres nouvelles fantastiques créoles) la sort L’Harmattan an 2005 é i kout 21 lero. Aprésa lé sir ou sa kompran kosa i lé, soman lir pa sa lo soir tousèl, riskap ou trouv pi somèy.
S. L.
An plis ke sa
Ni rapèl pou sak té i koné pankor, “Nout Lang” sa inn rovu lé rouvèr tout domoun lé ralé pou larg in kozman si bann tèm i propoz. Kinm ou sant lé pankor lèr pou ou ékri an kréol, ou pe donn la min lékip dalon rédaksion ék in ti tèks an fransé. Domoun i sa bat pou ou an kréol sinonsa i sa gard ali komkilé. Lé de lang i marsh ansanm osi. Bann lékrivèr, fonnkézèr, artist i ve mét ansanm su lo prosin tèm (Plant rar él léspèss protézè) i pe kontak Teddy ([email protected]) sinonsa Nout Lang ([email protected] ; 0262.25.35.32). Si ou ve bat in karé dann bann mouvman kiltirèl, kabar ék tousala Nout Lang i mèt an plass ou pe osi kontak domoune. Lé rouvèr mi di aou. Ézit pa, rèt pa dann fénoir, fé konèt aou.
Rapport sur les riches publié par l’Observatoire des inégalités
Mézami pou sak la viv lontan dann nout péi La Rényon-dizon pou sak la konète la loi disnèf mars 1946 kan l’arivé, zot téi panss sirman la fain (…)
In kozman pou la rout
36 % de personnes âgées à La Réunion en 2050
Contraste avec La Réunion base de l’OTAN en l’Afrique australe
Rapport sur les riches publié par l’Observatoire des inégalités La concentration de richesses révèle l’ampleur des inégalités dans les anciennes (…)
Au lieu de reproduire la France, les Réunionnais devraient s’inspirer de Madagascar
Retour sur le séminaire organisé par la Section PCR de Saint-Denis
Conséquence de la crise et de la pénurie de logements sociaux
Condoléances du Parti Communiste Réunionnais
Face aux difficultés de trésorerie à cause des retards de paiement
À la veille de la manifestation organisée par des élus devant la préfecture