Devant l’impasse des PEC, réunir la Conférence Territoriale de l’Action Publique
23 juillet, parBaisse de l’aide de la France aux communes qui remplacent les fonctionnaires par des emplois précaires sous-payés
20 avril 2007

I di nana lontan, par là dann zané 1777, si koté Madagaskar, navé in tralé bato té fé komèrs négrié. Sylvestre navé kinz an, kan la niabou mèt la min dési li. Lo voyaz noré pa dir lontan. Soman li la rèss fasilman in moi dann in gran batiman fèrmé ziska lèr l’anmèn ali lankan. Inn fanm la done larzan po gingn ali. Sylvestre té in zoli zènzan, gran, for. Madam téi vé son zoli kaf salon. Parlfèt, lo zafèr la kolé. Sylvestre téi vèy la kaz, nétoiy la kour. Madam té okip son lédikasion, aprann ali koz « françoi », mont soval. Po Sylvestre, kan li mazine, madam té in bon moun, kinm son mazinasion té loin, parkoté son rasine, lo « fototra » (foutoutr), son famiy, son bann tradision, son listoir, son péi. Madam navé dé garson. Lo promié Rodrigue té in danzéré shasèr maron, laménèr bann grogro détashman. I paré li té pli tout la bann dann léo. Lo dozièm, Maurice, té travay po la koloni, dann biro gouvèrnèr. Dann tan-là, Noir té pa demoun, plito in zesklav pli ba zanimo, san rokonésans. Bonpé té préfèr pa vanzé, tèlman zot do té pliyé, sitantèlman lavé koup lartèr. Navé ziska in liv la loi espésial po bann noir, téi apèl lo kod noir.
Sylvestre pandan in koup de tan la pa bouzé. Inn foi soman, Rodrigue lavé aranz son do èk sink koudfouèt, porézon li lavé oz lèv lo zié. Dann la nuitt lo douz oktob 1779, li té blizé rant dann ron, sinon banna noré tant kaoukoun ali. Par là si z’èr lo soir, Sylvestre i ar’tourn la Grann Kaz Madam èk doboi. Maurice l’amont ali okip soval, amèn kariol, kan Rodrigue té pa là. Alors, souvandéfoi, té anvoy ali rod bon boi la kaz bann Bénard. Ziss avann rant dann la kaz, li démar lo shoval, po fé ropoz ali lékiri, done ali son pay, bross ali. Ala pa li antann, Lapéti, zesklav mésié Bénard, i di li sar shap maron, èk Miray, in ot zesklav propriété Desmenil, Alapa sirtou banna i persoi Sylvestre an trinn port ékout lo plan zot i sar fé. Miray la sot si son kou.
« Atann, atann, arèt, arèt » Sylvestre i kri dann in voi étoufé.
« Ou lé lo kok salon Madam Solange, in noir de kaz zamé an golèm èk gro travay la tèr, in kaf i mont soval kan Mésié Rodrigue lé pa là » Lapéti i larg dan tout son foutan.
« Ou koné pa. Lo noir i danss kan lo mèt lé pa là » Miray i bèk an pliss.
« Zanar i antann sat mi sar di azot » Sylvestre i di. « Si la Grann Tèr, mon péi rouz, moin navé tout mon famiy, mon listoir, mon non. Moin té port Andrianavary. Ozordi, moin lé anmaré si inn tèr la p’amoin, èk persone po done la min. Po dir, moin noré préfèr èt in shien. Si zot i shap, amoin ansanm. Nasé viv po domoun. Mon t’amoin, fodra bien mi vienbou trass mon somin »
« ou la pa pèr mésié Rodrigue i koup out zorèy, i savone out do èk son nèrdbèf ? » Lapéti i domann.
« Non, moin la pa pèr. An pliss, moin lé fatigé, mon prop ras i nior amoin akfèr mi travay dann la kaz lo mèt. San foi, moin noré ral gongon koté mon nasion. Kansa n’i sava ? »
« Asoir » banna i fé.
Sylvestre té dési la propriét Solange Bénard, Sin-Lui. Bann Desmenil té la propriété ziss akoté. Miray èk Lapéti té kont mèt la min si dé soval bann Bénard lo soir, galop vit ziska la rivièr. Episa, mont an maroni. Par là Silaos, zot noré kontourn dann la rivièr ziska Tapakala. In lonbraz la liberté po bann maron, i paré zamé in shasèr maron la niabou trouv moyen rantré. Sylvestre lé là astèr. Li va prépar bann soval.
Sé Madam Dou toultan i rakont zistoir là. « I di par là Di z’èr lo soir, tout i espass konm prévi. Troi zesklav maron dési soval, i pé pa dir i pass san voir. Vit fé, domoun la konpri navé zesklav la pri la fuit. Sé Rodrigue noré trouv azot. Soman troi zesklav kapor kont in blan, banna la pèz ali atèr. Sylvestre sè-d tié ali èk in kap la rivièr. Ala pokosa Lapéti èk Miray la fé ali shèf maron, shèf zot bann. Banna l’ashèv mont an maroni, lao Tapakala. Domoun Sin-Lui la zamé ar’trouv lo kor Rodrigue, pa mèm lé troi zesklav maron. I paré zot la mor vié mèm ».
(La suitt vondrodi proshin...)
Vokabilèr :
Andrianavary : prince du riz, prince nourricier.
Détashman : groupe « mercenaire » de chasseur de marron.
Fototra (prononcez foutoutr) : nom malgache donné pour principe, origine, fondation, cause, racine.
Golèm (précédé de an) : fatigué
Kaoukoun : tuer.
Kod noir : recueil d’une soixantaine d’articles promulgués en 1685 sous Louis XIV, rassemblant toutes les dispositions régentant la vie des esclaves noirs dans les colonies françaises, appliqué en 1723 à l’île Bourbon (île de La Réunion).
Koup de tan : un bout de temps.
Koup lartèr : couper les effets.
Lankan : marché des esclaves noirs
Lapéti : ce personnage porte ce nom parce qu’il mangeait en longueur de journée, on ne sait trop comment d’ailleurs.
Maroni : royaume des marrons
Miray : L’expression « miray lé gréné » signifie avoir perdu sa vertu. Miray, le personnage, était l’étalon reproducteur de son maître.
Nasion : race, couleur, origines.
Ral gongon : manier la houe. Trimer.
Tapakala ou tapkal : forêt divisé en deux, à Ilet à Corde à Cilaos.
Zanar : ancêtre
Baisse de l’aide de la France aux communes qui remplacent les fonctionnaires par des emplois précaires sous-payés
Mézami lo ralé-poussé dsi lo fran CFA i dir dopi kék zané déza. Dann plizyèr péi l’afrik bann nouvèl zénérassion i komanss bouj dann brankar pou (…)
In kozman pou la rout
Résultat de la stratégie de Tereos océan Indien
Confirmation : le capitalisme à l’origine de la crise climatique
Effets de la sécheresse, du gaspillage et des fuites dans les canalisations
Archéologie : Un campement d’invaincus découvert
Relance du projet ferroviaire
Washington grand bénéficiaire d’une éventuelle dissolution de l’Union européenne
Na pwin lontan mi oi dann télé, in lanjin apré boulvèrs in kour lékol. Mi domann amwin pou kossa io fé sa, sirtou kan ou la bétone la kour-la na (…)
315 emplois supplémentaires en trois mois
Versement du reliquat de l’aide à la production de canne à sucre pour la campagne 2025-2026